به گزارش آژانس خبری حقیقت نگار، چهاردهم مرداد ۱۲۸۵ یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران است؛ روزی که مظفرالدین شاه قاجار فرمان مشروطیت را امضا کرد و پس از سالها افزایش نارضایتی از استبداد، نفوذ قدرتهای خارجی و نابسامانیهای سیاسی و اقتصادی، زمینه برای تشکیل مجلس و محدود شدن قدرت سلطنت فراهم شد.
جنبش مشروطه البته در یک روز و با صدور یک فرمان شکل نگرفت، بلکه حاصل مجموعهای از تحولات سیاسی، اجتماعی و فکری بود که در سالهای پیش از آن شکل گرفته بود. نهضت تحریم تنباکو، گسترش اندیشههای جدید، اعتراض علما و تجار به امتیازات خارجی، ترور ناصرالدین شاه و سپس اعتراضهای گسترده به عملکرد حکومت از جمله عواملی بود که جامعه ایران را به سمت مطالبه عدالت و مشارکت سیاسی سوق داد.
در این میان، نقش شهرهای مختلف ایران در شکلگیری و تداوم این جنبش متفاوت بود و کرمانشاه نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی، ارتباط با بغداد و عثمانی، حضور تجار و خاندانهای بانفوذ و همچنین ساختار ایلی منطقه، از کانونهای مهم تحولات مشروطه به شمار میرفت.
کرمانشاه پیش از صدور فرمان مشروطه درگیر تحولات بود
محسن درکه، تاریخپژوه، نویسنده و فعال فرهنگی، در سلسله نشستهای «روایت کرمانشاه» که با هدف تشریح نقش رسانه در روایت تاریخ استان، احیای هویت تاریخی و انتقال سرمایههای ارزشمند کرمانشاه به نسل امروز که روز یکشنبه در اداره کل کتابخانههای عمومی استان کرمانشاه برگزار شد، اظهار کرد: پیش از آنکه در تهران و تبریز اتفاق مهمی در جریان مشروطه رخ دهد، در کرمانشاه دو دستگی میان موافقان و مخالفان مشروطه شکل گرفته بود.
وی با انتقاد از کمتوجهی به نقش کرمانشاه در تاریخ مشروطه افزود: انقلاب مشروطه بزرگترین تحول و انقلاب سیاسی در تاریخ ایران بود، اما سهم کرمانشاه در این رویداد تاریخی آنگونه که باید و شاید روایت نشده است.
درکه با اشاره به آثار برخی پژوهشگران درباره مشروطه در کرمانشاه گفت: با وجود تلاش پژوهشگرانی مانند کشاورز، هرمز بیگلری و محمد علی سلطانی و دیگران، هنوز آثار و پژوهشهای کافی درباره نقش کرمانشاه در انقلاب مشروطه وجود ندارد.
نقش کرمانشاه در نهضت تنباکو
این تاریخپژوه یکی از نخستین نشانههای نقش کرمانشاه در تحولات منتهی به مشروطه را به نهضت تنباکو مرتبط دانست و گفت: ارتباطات مربوط به تحریم تنباکو میان تهران و بغداد از مسیر کرمانشاه انجام میشد و اسناد موجود نشان میدهد این شهر در انتقال پیامها و اخبار مربوط به این نهضت نقش داشته است.
وی افزود: تلگرافهای مربوط به این موضوع از تهران به کرمانشاه و از کرمانشاه به بغداد ارسال میشد و حتی خبر تحریم تنباکو پس از رسیدن به کرمانشاه به تهران مخابره شد.
درکه با اشاره به نقش حاج حسن وکیلالدوله در این ارتباطات اظهار کرد: اسناد و تلگرافهای موجود نشان میدهد کرمانشاه از همان زمان تحریم تنباکو درگیر این جریان بوده و نمیتوان نقش این شهر را در این واقعه نادیده گرفت.
وی همچنین حضور سیدجمالالدین اسدآبادی در کرمانشاه را از دیگر پیوندهای این شهر با تحولات فکری پیش از مشروطه دانست و گفت: میرزا رضای کرمانی، عامل ترور ناصرالدین شاه، تحت تأثیر اندیشههای سیدجمالالدین اسدآبادی قرار داشت که مدتی در کرمانشاه حضور داشت.
تحصن همزمان مردم کرمانشاه با تهران
درکه با اشاره به آغاز تحصنها در جریان جنبش مشروطه گفت: همان زمانی که تحصن در تهران آغاز شد، مردم کرمانشاه نیز در تلگرافخانه این شهر تجمع کردند.
وی افزود: بر اساس خاطرات و اسناد موجود، بین یک هزار تا ۲ هزار نفر برای مدتی حدود ۳۰ روز در تلگرافخانه کرمانشاه تجمع کرده و منتظر دریافت اخبار تهران بودند.
این تاریخپژوه ادامه داد: پس از رسیدن خبر امضای فرمان مشروطه توسط مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵، مردم کرمانشاه نیز این رویداد را جشن گرفتند و شهر چراغانی شد.
سه نماینده کرمانشاه در مجلس اول
درکه با اشاره به تشکیل مجلس اول شورای ملی گفت: کرمانشاه سه نماینده در مجلس داشت که حاج محمد صالح فزونی، شاهزاده ابوالقاسم دولتشاه و ملک محمد تجار بودند و هر یک نمایندگی بخشی از گروههای اجتماعی و خاندانهای بانفوذ شهر را برعهده داشتند.
وی البته نبود نمایندهای از ایلات کرمانشاه در مجلس اول را یکی از مسائل مهم آن دوره دانست و افزود: در حالی که برخی ایلات کشور نماینده داشتند، ایلات کرمانشاه از این امکان برخوردار نبودند و این موضوع بعدها در مناسبات سیاسی منطقه تأثیرگذار شد.
درگیری مشروطهخواهان و مستبدان در کرمانشاه
این تاریخپژوه در ادامه با اشاره به درگیریهای میان مشروطهخواهان و مخالفان مشروطه در کرمانشاه اظهار کرد: این درگیریها در شرایطی شکل گرفت که هنوز تحولات مهم مشروطه در تهران و تبریز رخ نداده بود.
به گفته وی، پس از شکست مشروطهخواهان، اموال و داراییهای آنان مورد تعرض قرار گرفت و حدود یک هزار و ۵۰۰ دکان به تاراج رفت.
درکه با استناد به خاطرات فرجاللهخان معتمدی گفت: در جریان این حوادث حسینخان یاور زنگنه به عنوان یکی از نخستین شهدای مشروطه در کرمانشاه کشته شد.
وی افزود: در اسناد و خاطرات تاریخی، از صدور فتوا علیه مشروطهخواهان و حلال دانستن مال و جان آنان نیز یاد شده است.
نقش ایل کلهر در مقابله با سالارالدوله
درکه با اشاره به شورش سالارالدوله و تلاش او برای دستیابی به قدرت گفت: دولت مرکزی برای مقابله با سالارالدوله از کرمانشاه درخواست نیرو کرد و در پی آن صدها سوار ایل کلهر به فرماندهی ضرغام، فرزند داوودخان کلهر، به نهاوند اعزام شدند.
وی افزود: نیروهای کلهر در نبرد نهاوند توانستند در شکست سالارالدوله نقش داشته باشند، اما آنگونه که باید از نقش آنان تقدیر نشد.
این تاریخپژوه حضور دیگر ایلات منطقه در تحولات مشروطه را نیز یادآور شد و گفت: ایلات سنجابی، گوران، کلیایی، کاکاوند و برخی دیگر نیز در تحولات این دوره نقش داشتند.
یارمحمدخان؛ سردار کرمانشاهی مشروطه
درکه یکی از برجستهترین چهرههای کرمانشاه در جنبش مشروطه را یارمحمدخان دانست و گفت: یارمحمدخان به همراه حسینخان کلاهمال و حسینخان نصرتالملک از کرمانشاه راهی تبریز شد و در کنار مجاهدان این شهر جنگید.
وی افزود: یارمحمدخان حدود ۱۱ ماه دوشادوش مجاهدان تبریز جنگید و در چندین نبرد مهم حضور داشت.
درکه با اشاره به نقش حسینخان کلاهمال در یکی از نبردهای تبریز اظهار کرد: در جریان نبرد شام غازان، زمانی که یک معلم آمریکایی به نام «باسکرویل» کشته شد، حسینخان کلاهمال با شجاعت وارد میدان شد و پیکر او را از صحنه نبرد خارج کرد.
وی با استناد به روایت احمد کسروی و برخی دیگر از تاریخنگاران مشروطه گفت: دلاوری حسینخان کلاهمال در این حادثه در منابع تاریخی ثبت شده و شعر «سیصد گل سرخ و یک گل نصرانی» نیز در ارتباط با همین واقعه سروده شده است.
حضور کرمانشاهیها در فتح تهران
این تاریخپژوه همچنین از حضور نیروهای کرمانشاه در فتح تهران خبر داد و گفت: سرتیپ علیخان خانهخراب به همراه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر از نیروهای کرمانشاهی در جریان فتح تهران در کنار مشروطهخواهان حضور داشت.
درکه با استناد به نوشتههای مهدی ملکزاده اظهار کرد: سرتیپ علیخان خانهخراب در جریان فتح تهران در کنار نیروهای مشروطهخواه حضور داشت و حتی به عنوان معاون ملکزاده فعالیت میکرد.
وی همچنین به حضور ابوالقاسم لاهوتی در جریان فتح تهران اشاره کرد و افزود: لاهوتی را باید علاوه بر جایگاه ادبی، به عنوان یکی از مبارزان و وطنخواهان دوره مشروطه نیز مورد توجه قرار داد.
کرمانشاه درگیر موج دوم تحولات مشروطه
درکه با اشاره به تحولات پس از به توپ بستن مجلس و آغاز استبداد صغیر گفت: پس از آنکه محمدعلی شاه مجلس را به توپ بست، موج جدیدی از مبارزات مشروطهخواهانه در نقاط مختلف کشور شکل گرفت و کرمانشاه نیز بار دیگر به یکی از کانونهای اصلی این تحولات تبدیل شد.
وی افزود: یارمحمدخان پس از بازگشت به کرمانشاه، در جریان مقابله با نیروهای سالارالدوله نقش مهمی ایفا کرد و با همراهی مجاهدان توانست کرمانشاه را از نیروهای او پس بگیرد.
این تاریخپژوه با اشاره به درگیریهای پس از آن گفت: در جریان این حوادث، تسویهحسابهایی با برخی از مخالفان مشروطه صورت گرفت و تعدادی از آنان اعدام شدند؛ موضوعی که در اسناد تاریخی و خاطرات آن دوره قابل بررسی است.
شهادت یارمحمدخان و فراموشی یک چهره تاریخی
درکه در ادامه به شهادت یارمحمدخان اشاره کرد و گفت: یارمحمدخان در ۱۳ مهر ۱۲۹۱ در کرمانشاه هدف گلوله قرار گرفت و کشته شد.
وی افزود: یارمحمدخان در میدان نبرد کشته نشد، بلکه در شرایطی که در حال انجام مأموریت بود هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید.
این تاریخپژوه با انتقاد از روایتهایی که یارمحمدخان را بدون ارائه مستندات تاریخی «یاغی» معرفی میکنند، گفت: باید درباره شخصیت یارمحمدخان بر اساس اسناد و منابع تاریخی قضاوت کرد و نقش او در جنبش مشروطه را نادیده نگرفت.
وی همچنین با اشاره به آرامگاه یارمحمدخان در کرمانشاه خواستار توجه بیشتر به این مکان و تبدیل آن به یکی از نمادهای تاریخی مشروطه در استان شد.
ضرورت بازخوانی تاریخ مشروطه در کرمانشاه
درکه در پایان با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر رسانهها و پژوهشگران به تاریخ مشروطه در کرمانشاه گفت: امروز باید تاریخ این استان را با استفاده از اسناد و منابع دست اول بازخوانی کرد و اجازه نداد نقش مردم و شخصیتهای کرمانشاهی در تحولات مشروطه به حاشیه برود.
وی با انتقاد از کمتوجهی رسانهها به مناسبت سالروز صدور فرمان مشروطه گفت: انتظار میرود خبرنگاران و نویسندگان در مناسبتهایی مانند ۱۴ مرداد، روایتهای تاریخی مربوط به کرمانشاه را برای مردم بازگو کنند، چرا که فضای مجازی امروز بخش مهمی از فضای واقعی زندگی مردم شده است.
این تاریخپژوه تأکید کرد: کرمانشاه از تحریم تنباکو تا تحصن در تلگرافخانه، از حضور در مجلس اول تا نبردهای تبریز، فتح تهران و مقابله با سالارالدوله، در تحولات مشروطه ایران حضوری جدی داشته و این سهم تاریخی نیازمند پژوهش و روایت بیشتر است.
نظرات کاربران
بدون نظر